Türkiye’de en çok izlenen ana akım diziler üzerine yapılan içerik analizleri, şiddetin televizyon anlatılarında yoğun biçimde yer aldığını gösteriyor. Bir araştırmada, popüler dizilerde sözel, fiziksel ve psikolojik şiddetin sistematik biçimde işlendiği tespit edildi.
Uzmanlara göre bu durum:
Şiddetin sorun çözme yöntemi olarak sunulması
Suç figürlerinin karizmatize edilmesi
Mafya ve yeraltı ilişkilerinin “güç” sembolü hâline getirilmesi
gibi sonuçlar doğurarak özellikle genç izleyicilerde rol model kaymasına yol açabiliyor.
Aile, ahlak ve sadakat algısında aşınma
Gençlerin izlediği diziler üzerine yapılan akademik incelemelerde, içeriklerin sosyal ve duygusal gelişim alanlarını doğrudan etkilediği belirlendi.
Araştırmalarda öne çıkan bulgular:
Aile yapısının çatışma ve entrika üzerinden kurgulanması
Evlilik dışı ilişkilerin dramatik merkez hâline gelmesi
Sadakat ve dürüstlük değerlerinin zayıf temsil edilmesi
Uzmanlara göre bu anlatı dili, “ilişki normallerini” yeniden tanımlayarak genç izleyicilerde gerçek hayat beklentilerini bozabiliyor.
Lüks tüketim ve gösteriş kültürü
Dizilerdeki karakterlerin çoğunlukla:
Ultra lüks konutlarda yaşaması
Marka ve statü odaklı hayat sürmesi
Kolay yoldan zenginleşmesi
tüketim kültürünü teşvik eden bir anlatı oluşturuyor.
Medya sosyolojisi çalışmalarına göre bu temsil biçimi, özellikle alt ve orta gelir gruplarında:
Yetersizlik hissi
Statü kaygısı
Borçlanma eğilimi
gibi psikososyal etkiler üretebiliyor.
Çocuk ve ergen gelişimine etki
10–18 yaş grubuna yönelik yapılan içerik analizlerinde dizilerin:
Rol model algısını şekillendirdiği
Sosyal davranış kalıplarını etkilediği
Şiddet ve çatışma dilini görünür kıldığı
tespit edildi.
Uzmanlar, özellikle erken yaşta yoğun dizi maruziyetinin:
Empati gelişimini zayıflatabileceğini
Sabırsızlık ve haz odaklılık oluşturabileceğini
Kimlik inşasını medya karakterlerine bağımlı hâle getirebileceğini
belirtiyor.
Alkol, madde ve zararlı yaşam tarzı temsili
Ana akım yapımlarda:
Alkol tüketiminin sosyalleşme aracı gibi sunulması
Gece hayatının idealize edilmesi
Riskli yaşam tarzlarının “özgürlük” göstergesi yapılması
uzmanlar tarafından eleştiriliyor.
Bu temsil biçiminin, özellikle genç izleyicilerde:
Erken yaşta deneme eğilimi
Madde kullanımına karşı algı yumuşaması
Risk davranışlarında artış
oluşturabileceği ifade ediliyor.
Toplumsal gerçeklik algısı bozuluyor
Medya araştırmaları, televizyonun sosyal değişimi etkileyen başlıca araçlardan biri olduğunu vurguluyor.
Uzmanlara göre diziler:
Gerçek dışı zenginlik ve güç anlatılarıyla beklenti çıtasını yükseltiyor
Emek-başarı ilişkisini zayıf gösteriyor
“Kısa yoldan yükselme” algısını besliyor
Bu durum özellikle genç işsizler ve öğrencilerde motivasyon kırılmasıyla ilişkilendiriliyor.
Toplumu mu etkiliyor, toplumu mu yansıtıyor?
Sosyolojik analizler, dizilerin hem toplumu yansıttığını hem de dönüştürdüğünü ortaya koyuyor.
Yani:
Diziler mevcut kültürel eğilimlerden besleniyor
Ancak aynı zamanda yeni normaller üreterek davranış kalıplarını yeniden şekillendiriyor
Bu çift yönlü etkileşim, medya içeriklerinin etkisini daha da güçlendiriyor.
Genel değerlendirme
Uzmanlara göre Türkiye’de dizi sektörü:
Küresel ölçekte kültürel ihracat başarısı yakalasa da
İç pazarda değerler, aile yapısı ve gençlik davranışları üzerinde tartışmalı etkiler üretiyor
Eleştirilerin odak noktası ise şu soruda düğümleniyor:
“Reyting uğruna kurulan kurgu dünyalar, gerçek hayatın ahlaki ve sosyal zeminini aşındırıyor mu?” (İLKHA)