Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 16'sı, yani her altı kişiden biri, bir tür önemli engellilik durumu ile yaşamını sürdürüyor. Bu oran yaklaşık 1,3 milyar kişiye karşılık geliyor. Uzmanlar, yaşlanan nüfus ve kronik hastalıkların artması nedeniyle bu sayının gelecekte daha da yükseleceğini belirtiyor. Dünya genelinde olduğu gibi Türkiye'de de engelli bireylerin sosyal yaşama tam ve eşit katılımı konusunda önemli sorunlar devam ediyor.

TÜİK verileri ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 2025 yılında TBMM'ye sunduğu bilgiler doğrultusunda Türkiye'de en az bir engeli bulunan nüfus oranı yüzde 6,9 olarak açıklanırken, Ulusal Engelli Veri Sistemi'ne kayıtlı engelli birey sayısının yaklaşık 4,5 milyon olduğu bildirildi. Ancak sivil toplum kuruluşları ve uzmanlar, kayıt dışı vakalar nedeniyle gerçek sayının daha yüksek olabileceğine dikkat çekiyor.

Engelli bireylerin karşılaştığı en temel engeller

Uzmanlara göre engelli bireylerin önündeki en büyük engeller yalnızca sağlık durumlarından kaynaklanmıyor. Erişilemeyen kaldırımlar, yetersiz toplu taşıma sistemleri, kamu binalarındaki fiziki eksiklikler ve dijital platformlardaki erişilebilirlik sorunları günlük yaşamı zorlaştırıyor. Bunun yanında eğitim, istihdam ve sosyal yaşama katılım alanlarında karşılaşılan ayrımcılık ve önyargılar da önemli engeller arasında gösteriliyor.

Dünya Sağlık Örgütü, engelli bireylerin erişilemeyen ulaşım sistemleri nedeniyle diğer bireylere göre 15 kata kadar daha fazla zorluk yaşayabildiğini vurguluyor. Uzmanlar, fiziksel çevrenin erişilebilir hale getirilmesinin engelliliğin etkilerini önemli ölçüde azaltabileceğini belirtiyor.

Erişilebilirlik sorunları nasıl çözülebilir?

Uzmanlara göre çözümün temelinde "evrensel tasarım" anlayışı yer alıyor. Kaldırımların, toplu taşıma araçlarının, kamu kurumlarının, eğitim merkezlerinin ve dijital hizmetlerin herkes tarafından kullanılabilecek şekilde planlanması gerekiyor. Son yıllarda Türkiye'de erişilebilirlik belgesi alan kamu kurumlarının ve işletmelerin sayısında artış yaşansa da uygulamada halen önemli eksiklikler bulunuyor.

Dünya genelinde başarılı örnekler arasında erişilebilir toplu taşıma sistemleri, sesli yönlendirme teknolojileri, dijital erişilebilirlik standartları ve akıllı şehir uygulamaları öne çıkıyor. Uzmanlar, erişilebilirliğin bir sosyal yardım değil temel insan hakkı olarak görülmesi gerektiğini ifade ediyor.

İstihdam imkanları yeterli mi?

Engelli bireylerin en önemli sorunlarından biri de iş gücü piyasasına katılım. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 2025 yılında yayımladığı değerlendirmelere göre engelli bireylerin iş gücüne katılım oranı, engelli olmayan bireylere kıyasla yaklaşık yüzde 30 daha düşük seviyede bulunuyor. Ayrıca küresel ölçekte engelli çalışanların saatlik ücretlerinin ortalama yüzde 12 daha düşük olduğu belirtiliyor.

Türkiye'de kamu ve özel sektörde engelli istihdamına yönelik kota uygulamaları bulunmasına rağmen uzmanlar, istihdamın nicelik kadar nitelik açısından da geliştirilmesi gerektiğini vurguluyor. Özellikle yüksek eğitim gerektiren sektörlerde engelli çalışan oranlarının düşük kaldığı, uzaktan çalışma ve teknolojik destek imkanlarının ise yeterince kullanılmadığı ifade ediliyor.

Sosyal destek mekanizmaları nasıl işliyor?

Türkiye'de engelli aylıkları, evde bakım desteği, eğitim yardımları ve çeşitli sosyal hizmet programları uygulanıyor. Bununla birlikte sivil toplum kuruluşları, ekonomik koşulların ağırlaşması nedeniyle mevcut desteklerin yaşam maliyetleri karşısında zaman zaman yetersiz kalabildiğini savunuyor.

Uzmanlar, sosyal desteklerin yalnızca maddi yardımlarla sınırlı kalmaması gerektiğini, bağımsız yaşam hizmetleri, rehabilitasyon, psikolojik destek, eğitim ve istihdam danışmanlığı gibi alanların da güçlendirilmesinin önem taşıdığını belirtiyor.

Toplumsal farkındalık nasıl artırılabilir?

Uzmanlara göre engelli bireylerin karşılaştığı sorunların önemli bir bölümü fiziksel değil, toplumsal tutumlardan kaynaklanıyor. Eğitim kurumlarında erken yaşta farkındalık çalışmaları yapılması, medyada engelli bireylerin başarı hikayelerine daha fazla yer verilmesi ve kamu spotlarının artırılması öneriliyor.

Engelli hakları savunucuları, toplumun engelli bireylere yardım edilmesi gereken kişiler olarak değil, eşit haklara sahip bireyler olarak yaklaşmasının önemine dikkat çekiyor. Uzmanlar, gerçek kapsayıcılığın ancak erişilebilir şehirler, eşit eğitim fırsatları, adil istihdam politikaları ve güçlü toplumsal farkındalık ile mümkün olacağını ifade ediyor.

Türkiye ve dünyada milyonlarca insanı ilgilendiren engellilik konusu, yalnızca sosyal politika değil aynı zamanda insan hakları, ekonomik kalkınma ve toplumsal eşitlik meselesi olarak görülüyor. Uzmanlara göre engelleri ortadan kaldırmanın yolu, bireyleri değil çevreyi ve sistemi dönüştürmekten geçiyor. (İLKHA)